Co piąty dorosły Polak choruje na otyłość, a kolejne 38% zmaga się z nadwagą. Łącznie problem nadmiernej masy ciała dotyczy niemal 60% polskiego społeczeństwa. Mimo to otyłość wciąż bywa bagatelizowana i postrzegana jako efekt braku silnej woli, a nie przewlekła choroba wymagająca leczenia. Czym tak naprawdę jest otyłość? Jakie są jej rodzaje i jak się ją rozpoznaje? Na pytania te odpowiada w poniższym artykule lekarka Klaudia Kościelecka, zajmująca się zagadnieniami z zakresu obesitologii. 

Czym jest otyłość i czym nie jest? 

Otyłość jest przewlekłą, postępującą i nawracającą chorobą, charakteryzującą się nadmiernym nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w organizmie, które pogarsza stan zdrowia, zwiększa ryzyko powikłań i skraca oczekiwaną długość życia.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje to schorzenie jako nieprawidłowe lub nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, które stanowi zagrożenie dla zdrowia.

Przez lata otyłość była postrzegana przede wszystkim jako efekt braku silnej woli lub nieodpowiednich wyborów życiowych. Takie podejście prowadziło do stygmatyzacji chorych i ich wykluczenia – zarówno społecznego, jak i zawodowego.

Tymczasem otyłość nie jest kwestią charakteru, przejawem lenistwa czy świadomą decyzją. Na jej rozwój wpływają liczne i złożone czynniki: genetyczne, hormonalne, psychologiczne czy środowiskowe, które sprawiają, że u wielu osób sama zmiana diety i stylu życia okazuje się niewystarczająca.

Przyczyny rozwoju otyłości

Rozwój otyłości jest wynikiem długotrwałego dodatniego bilansu energetycznego. Samo stwierdzenie, że „pacjent je za dużo i za mało się rusza” jest jednak dużym uproszczeniem. Na powstanie choroby wpływa szereg czynników, które często współistnieją i wzajemnie się nasilają.

Do czynników sprzyjających rozwojowi otyłości zaliczamy:

• czynniki genetyczne i epigenetyczne – skłonność do gromadzenia tkanki tłuszczowej może być dziedziczona, przy czym szacuje się, że czynniki genetyczne odpowiadają za 40-70% zmienności masy ciała,
• zaburzenia hormonalne – niedoczynność tarczycy, wielogruczołowy zespół metaboliczno-jajnikowy (PMOS) czy zespół Cushinga mogą istotnie utrudniać utrzymanie prawidłowej masy ciała,
• czynniki psychologiczne – przewlekły stres, depresja, stany lękowe oraz niektóre zaburzenia odżywiania sprzyjają przyrostowi masy ciała,
• czynniki środowiskowe i behawioralne – wysokokaloryczna dieta bogata w cukry proste i tłuszcze, nieregularne posiłki oraz niska aktywność fizyczna prowadzą do przewlekłej nadwyżki energetycznej,
• stosowanie niektórych leków – niektóre grupy leków, np. leki przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne, przeciwpadaczkowe czy glikokortykosteroidy, mogą powodować przyrost masy ciała przy przewlekłym stosowaniu.

Rodzaje otyłości

Otyłość nie jest chorobą o jednorodnym obrazie klinicznym. Można ją klasyfikować na kilka sposobów – zarówno według stopnia zaawansowania, jak i sposobu rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w organizmie. Każdy z tych podziałów ma istotne znaczenie kliniczne i wpływa na dobór odpowiedniej strategii leczenia otyłości.

Podział według stopnia zaawansowania (I, II, III) 

Do oceny stopnia zaawansowania otyłości najczęściej wykorzystuje się wskaźnik masy ciała (BMI), który uwzględnia masę ciała oraz wzrost pacjenta. Na jego podstawie wyróżnia się trzy stopnie otyłości:

Uzupełnieniem klasyfikacji BMI jest skala EOSS (Edmonton Obesity Staging System). Jest to 5-punktowy system oceny, który uwzględnia nie tylko masę ciała, ale także nasilenie powikłań zdrowotnych: stan somatyczny, psychiczny i funkcjonalny pacjenta. Pozwala lepiej oszacować ryzyko śmiertelności i ustalić priorytety leczenia.

Otyłość brzuszna a gynoidalna – dlaczego typ rozmieszczenia tkanki tłuszczowej ma znaczenie kliniczne?

Istotne znaczenie dla zdrowia człowieka ma nie tylko ilość tkanki tłuszczowej, ale także jej rozmieszczenie w organizmie. Na tej podstawie wyróżnia się dwa główne typy otyłości:

• otyłość brzuszna (trzewna, centralna, typ „jabłko”) – tkanka tłuszczowa gromadzi się głównie w obrębie jamy brzusznej,
• otyłość gynoidalna (udowo-pośladkowa, typ „gruszka”) – tkanka tłuszczowa odkłada się głównie w okolicach bioder i ud.

Jak rozpoznać otyłość?

Rozpoznanie otyłości opiera się na kilku metodach – od prostych pomiarów antropometrycznych, dostępnych w każdym gabinecie lekarskim, po bardziej zaawansowane badania składu ciała. W praktyce klinicznej najczęściej wykorzystuje się wskaźnik BMI oraz obwód talii.

BMI – zastosowanie i ograniczenia

Wskaźnik BMI jest podstawowym i najpowszechniej stosowanym narzędziem do rozpoznawania nadwagi i otyłości. Jego główną zaletą jest prostota – do obliczania wystarczy masa ciała i wzrost pacjenta. 

BMI ma jednak istotne ograniczenia. Nie odzwierciedla zawartości ani rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w organizmie, proporcji tkanki tłuszczowej do mięśniowej ani stanu nawodnienia. Z tego powodu jego przydatność do oceny ryzyka metabolicznego jest ograniczona.

Obwód talii i wskaźnik WHR

Uzupełnieniem BMI jest pomiar obwodu talii oraz wskaźnik talia-biodra (WHR). Oba parametry pozwalają ocenić dystrybucję tkanki tłuszczowej w organizmie i związane z nią ryzyko kardiometaboliczne.

Obwód talii mierzy się w linii pachowej środkowej, w połowie odległości między najwyższym punktem grzebienia kości biodrowej a najniższym punktem łuku żebrowego. Zgodnie z kryteriami International Diabetes Federation (IDF) otyłość brzuszną rozpoznaje się przy:

• obwodzie talii ≥94 cm u mężczyzn,
• obwodzie talii ≥80 cm u kobiet.

WHR oblicza się jako iloraz obwodu talii i obwodu bioder. Otyłość brzuszną rozpoznaje się przy WHR >0,9 u mężczyzn i >0,85 u kobiet.

Badania w diagnostyce otyłości

Rozpoznanie otyłości to dopiero pierwszy krok. Równie istotna jest ocena jej zaawansowania oraz identyfikacja ewentualnych powikłań i chorób współistniejących. Służą temu zarówno badania laboratoryjne, jak i szczegółowa ocena kliniczna pacjenta.

Badania laboratoryjne przed wdrożeniem leczenia otyłości

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości (PTLO) u każdego pacjenta z nadwagą lub otyłością należy wykonać badania oceniające:

• gospodarkę węglowodanową – glikemia na czczo, doustny test tolerancji glukozy (OGTT) lub hemoglobina glikowana (HbA1c),
• profil lipidowy – cholesterol całkowity, LDL-C, HDL-C, nie-HDL-C oraz trójglicerydy,
• kwas moczowy,
• hormon tyreotropowy (TSH),
• enzymy wątrobowe – ALT i AST,
• kreatyninę i eGFR,
• morfologię krwi obwodowej,
• badanie ogólne moczu.

Ocena powikłań otyłości i chorób współistniejących

Otyłość może prowadzić do rozwoju ponad 200 chorób przewlekłych. Właśnie dlatego diagnostyka nie ogranicza się wyłącznie do badań laboratoryjnych – obejmuje również szczegółowy wywiad i badanie przedmiotowe ukierunkowane na wykrycie powikłań. 

W ocenie klinicznej pacjenta z otyłością należy uwzględnić:

• pomiar ciśnienia tętniczego, 
• ocenę układu sercowo-naczyniowego – w razie potrzeby uzupełnioną o próbę wysiłkową lub badanie echokardiograficzne,
• wywiad w kierunku bezdechu sennego – przy podejrzeniu należy zlecić badanie polisomnograficzne,
• ocenę stanu psychicznego,
• u mężczyzn: wywiad w kierunku zaburzeń wzwodu i hipogonadyzmu,
• u kobiet: ocenę regularności cykli miesiączkowych oraz wykluczenie PMOS.

Otyłość jest chorobą przewlekłą, która bez odpowiedniego leczenia ma tendencję do nawrotów i postępu. Jej terapia to nie jednorazowa interwencja, lecz długotrwały proces wymagający kompleksowego podejścia uwzględniającego zarówno modyfikację stylu życia, jak i w wielu przypadkach leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne. Właśnie dlatego największe szanse na trwały sukces terapeutyczny daje opieka doświadczonego specjalisty, który dobierze strategię leczenia indywidualnie do potrzeb i stanu zdrowia pacjenta.

1. Bąk-Sosnowska M, Białkowska M, Bogdański P, et al. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Med Prakt. 2024;(wyd. specj.):1-116.
2. Zasady postępowania w nadwadze i otyłości w praktyce lekarza rodzinnego. Wytyczne Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej oraz Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością. Lek. Rodz., 2017; 3 (wyd. spec.): 1–56.
3. Wharton S, Lau DCW, Vallis M, et al. Obesity in adults: a clinical practice guideline. CMAJ. 2020;192(31):E875-E891. doi:10.1503/cmaj.191707